Rubel lalkarza: jak suwerenność monetarna ochroniła rosyjską gospodarkę wojenną

Gdy w 2022 roku, po inwazji na Ukrainę, nałożono na Rosję bezprecedensowe sankcje gospodarcze, panujący w głównym nurcie ekonomii konsensus był jednoznaczny. Zachodni decydenci uważali, że odcięcie Rosji od międzynarodowych rynków finansowych doprowadzi do załamania gospodarczego i uniemożliwi krajowi realizację celów polityki zagranicznej. Spodziewane załamanie jednak dotąd nie nastąpiło. Zamiast tego rosyjskie państwo z powodzeniem przekształciło niedomagającą gospodarkę czasu pokoju we w pełni zmobilizowaną gospodarkę wojenną. Jak więc architekci tych sankcji gospodarczych mogli się tak bardzo pomylić? Odpowiedź tkwi w fundamentalnym niezrozumieniu przez główny nurt ekonomii tego, jak działa współczesny pieniądz fiducjarny. Patrząc przez pryzmat ekonomii heterodoksyjnej — w szczególności czartalizmu oraz kredytowej teorii pieniądza — odporność rosyjskiej gospodarki staje się mniej tajemnicza. Okazuje się ona raczej przekonującym empirycznym przykładem suwerenności monetarnej w praktyce.

Mistrz lalkarz i mobilizacja zasobów krajowych

Analizy głównego nurtu często zakładają, że zdolność państwa do finansowania projektów krajowych lub prowadzenia wojen jest ściśle ograniczona oficjalnymi rezerwami budżetowymi lub finansowaniem zewnętrznym. Traktuje się w ten sposób suwerenne państwo jak gospodarstwo domowe, które musi „znaleźć” pieniądze, zanim będzie mogło je wydać. Pomija się jednak prawdziwą naturę pieniądza fiducjarnego. Z perspektywy heterodoksyjnej pieniądz jest hierarchicznie ustrukturyzowaną siecią powiązanych ze sobą bilansów. Państwo emituje pieniądz nie po to, by zbilansować arkusz kalkulacyjny, lecz aby kontrolować alokację realnych zasobów. Fabryki, surowce i praca ludzka znajdujące się w granicach kraju podlegają strukturalnej władzy suwerena monetarnego. Takie państwo ma prawną zdolność do definiowania jednostki rozrachunkowej i kształtowania własnego systemu monetarnego. Nie napotyka zatem ograniczeń finansowych we własnej walucie.  Wyobraźmy sobie, że rząd suwerenny monetarnie jest wyimaginowanym lalkarzem. Dzięki wyłącznej kontroli nad walutą i systemem bankowym rząd może manipulować kredytem i popytem, aby decydować, które sektory krajowe wykorzystają dostępne zasoby. Jak zauważył John Maynard Keynes: „Rząd, który kontroluje system bankowy i walutowy, zawsze znajdzie gotówkę na opłacenie zakupów dóbr wytworzonych we własnym kraju”.

Zabezpieczanie obszaru objętego kontrolą

Jeśli jednak lalkarz chce utrzymać kontrolę nad przedstawieniem, musi zadbać o to, by jego waluta była powszechnie akceptowana. Nie można pozwolić, aby podmioty gospodarcze porzuciły walutę krajową na rzecz zagranicznych alternatyw, takich jak dolar amerykański, ponieważ podważa to zasięg waluty krajowej, ograniczając tym samym suwerenność monetarną państwa.  Gdy w 2022 roku nałożono sankcje, rosyjski rząd szybko podjął działania w obronie swojej suwerenności monetarnej oraz aby zapobiec porzuceniu rubla przez podmioty gospodarcze. Wprowadził surowe ograniczenia w przepływie kapitału, ograniczył ilość waluty obcej, jaką osoby prywatne mogły wywieźć za granicę, oraz zmusił eksporterów surowców energetycznych do wymiany 80% wpływów dewizowych na ruble. Jednocześnie Bank Centralny Rosji (CBR) ustabilizował sektor bankowy, zapewniając nieograniczoną płynność w rublach. Znaczenie tego mechanizmu obronnego można zilustrować, zestawiając go z innym przykładem: Iranem w 2012 roku. Pozbawiony pełnej suwerenności monetarnej i cierpiący na silną dolaryzację Iran doświadczył natychmiastowego odpływu kapitału oraz powstania czarnego rynku walutowego, gdy nałożono zachodnie sankcje, co doprowadziło do załamania riala. Rosja natomiast wdrożyła politykę uodparniającą na sankcje i wzmocniła swój system. Uwięziwszy kapitał w kraju i wymuszając stosowanie rubla, państwo zdołało utrzymać popyt na własną walutę oraz kontrolę nad swoją przestrzenią monetarną. Zapewniło to kluczowy kanał finansowy wspierający późniejszy wysiłek wojenny.

Wykres 1: Oficjalny kurs dolara amerykańskiego względem rubla rosyjskiego, inflacja (% wzrostu r/r) oraz stopa procentowa CBR

Źródło: CBR, 2025

Pieniądz endogeniczny i „ukryty dług wojenny”

Gdy obszar objęty kontrolą został zabezpieczony, państwo mogło przystąpić do działania. Analitycy głównego nurtu często patrzą na stosunkowo niski oficjalny deficyt budżetowy Rosji i podziwiają jej dyscyplinę fiskalną. Takie podejście zasadniczo błędnie interpretuje jednak to, w jaki sposób suwerenne państwo wykorzystuje system bankowy do tworzenia pieniądza. Zamiast utrzymywać znaczny oficjalny deficyt budżetowy, Rosja przyjęła strategię mobilizacji administracyjnej. Państwo zmobilizowało dotąd niewykorzystane zasoby krajowe, przede wszystkim poprzez ukierunkowaną ekspansję monetarną. Mechanizm ten działa za pośrednictwem ściśle zintegrowanego splotu instytucjonalnego:

1. Gwarancje państwowe: państwo składa znaczące zamówienia w przedsiębiorstwach zbrojeniowych, generując tym samym gwarantowany przyszły popyt.
2. Endogeniczne tworzenie kredytu: mając te gwarancje, firmy zbrojeniowe mogą zwracać się do dużych banków krajowych o preferencyjne kredyty. Banki udzielają tych kredytów, tworząc przy tym nowy pieniądz.
3. Wsparcie banku centralnego: CBR po cichu wspiera cały proces, zapewniając bankom niezbędną płynność, refinansując ich operacje i przyjmując udzielone przez nie kredyty jako kwalifikowane zabezpieczenie.

Dzięki temu zamkniętemu obiegowi państwo tworzy pieniądz z niczego i kieruje realne zasoby krajowe ku produkcji wojskowej. Rezultatem jest znaczne nagromadzenie „ukrytego długu wojennego” — quasi-fiskalnych zobowiązań w bilansach banków komercyjnych, które omijają oficjalny budżet państwa. W istocie państwo zmusza sektor bankowy do ponoszenia ryzyka, tworząc pokusę nadużycia, w której instytucje zbyt duże, by upaść, udzielają ryzykownych kredytów, przekonane, że CBR ostatecznie zainterweniuje, aby zapobiec kryzysowi bankowemu. Jest to podręcznikowy przykład wykorzystania strukturalnej władzy nad własną przestrzenią monetarną w celu obejścia zewnętrznych ograniczeń finansowych.

Wykres 2: Rosyjskie kredyty bankowe dla przedsiębiorstw¹Dane nie obejmują zadłużenia sektora finansowego (banków i firm ubezpieczeniowych) oraz gospodarstw domowych.

Źródło: CBR, 2025

Rzeczywiste ograniczenia

Jest to ważna lekcja zarówno dla ekonomistów, jak i decydentów: sankcje finansowe nie działają jak twarde ograniczenie budżetowe w przypadku kraju, który emituje własną walutę. Ograniczenia Rosji mają charakter fizyczny, a nie finansowy. Choć rząd może drukować nieograniczone ilości rubli, by płacić krajowym pracownikom i finansować fabryki czołgów, nie jest w stanie stworzyć wykwalifikowanych inżynierów. To fizyczne ograniczenie widać w rekordowo niskim poziomie bezrobocia w Rosji. Jeśli gospodarce krajowej zabraknie wolnej siły roboczej lub określonych surowców, tworzenie nieograniczonego kredytu doprowadzi po prostu do powszechnej inflacji, ponieważ zbyt dużo pieniądza będzie ściągać zbyt mało realnych dóbr.

Wykres 3: Kształtowanie się bezrobocia w Rosji w latach 2015–2025

Źródło: Bank Światowy, 2025

Ekonomia głównego nurtu zakładała, że kryzys finansowy zatrzyma rosyjską machinę wojenną. Ekonomia heterodoksyjna pokazuje jednak, że jeśli państwo dysponuje suwerennością monetarną oraz zasobami możliwymi do zmobilizowania, może zastąpić kapitał zewnętrzny kredytem sterowanym przez państwo. Ostatecznie jest to opowieść o strukturalnej władzy suwerennego państwa nad jego przestrzenią monetarną. Skala, w jakiej rządy mogą skutecznie prowadzić taką politykę nacjonalizmu finansowego, jest poważnie niedoceniana. Odporność rosyjskiej gospodarki stanowi wyraźne ostrzeżenie, że era polegania na sankcjach finansowych może dobiegać końca, a coraz więcej krajów będzie dążyć do odzyskania strukturalnej władzy nad własnymi systemami monetarnymi.

Bibliografia:

1. Wray, L. R. (2012). Modern money theory: A primer on macroeconomics for sovereign monetary systems. Palgrave Macmillan. [polskie wydanie: Wray, L.R. (2019). Nowoczesna Teoria Monetarna (MMT). Wprowadzenie do makroekonomii suwerennych systemów monetarnych. Wydawnictwo Ekonomiczne Heterodox.]
2. Mitchell, W., Wray, L. R., & Watts, M. (2019). Macroeconomics. Red Globe Press.
3. Keynes, J. M. (1940). How to pay for the war: A radical plan for the Chancellor of the Exchequer. Macmillan.
4. Kennedy, C. (2025, February 14). Russia’s hidden war debt (full report). Navigating Russia. https://navigatingrussia.substack.com/p/russias-hidden-war-debt-full-report
5. World Bank. (2025). World Bank open data [Data set]. https://data.worldbank.org
6. Central Bank of the Russian Federation. (2025). Statistics [Data set]. https://www.cbr.ru/eng/statistics/

Autorem tekstu jest Richard Figura.